resumen
de gramática mirandesa
2003
1. EL SISTEMA
FONICO (I): EL VOCALISMO
1. Vocalismo tónico
Aparentemente, el mirandés puede presentar un
sistema de tipo gallego al mostrarlo en un esquema típico:
|
-i- |
|
|
|
|
|
-u- |
|
|
-ê- |
|
|
|
-ô- |
|
|
|
|
-e- |
|
-o- |
|
|
|
|
|
|
-a- |
|
|
|
2. Vocalismo átono
·
puodes darme la cabeceira
adespuis? [´puodz darm« la capseira
ats´puis].
·
Non
te lo dou [nuntldóu]
·
streito,
speilho, scanheta, sperar [´sprar], star,
splicar, stranho, smagar, etc.
|
LENGUAS |
|
|
|
|
|
|
|
|
latín vulgar |
-i- |
-é- |
-è- |
-a- |
-ò- |
-ó- |
-u- |
|
gall.-port. |
-i- |
-é- |
-è- |
-a- |
-ò- |
-ó- |
-u- |
|
asturiano |
-i- |
-é- |
-je- |
-a- |
-we- |
-o- |
-u- |
|
cat. or. |
-i- |
-è- |
-é- |
-a- |
-ó- |
-ò- |
-u- |
|
mirandés |
-i- |
-é- |
-íe- |
-a- |
-wo- |
-ò- |
-u- |
|
|
|
|
-é- |
|
-ó- |
|
|
|
castellano |
-i- |
-é- |
-je- |
-a- |
-we- |
-o- |
-u- |
4. Vocales átonas
·
spanhols, panals, animals.
·
verdade, cidade, metade.
·
San
Martino, lhino, padrino, camino, sobrino, molino
5. Los diptongos
·
falei,
veiga, sei, manteiga, eilhi, manteiga, feixe, lheiteira
·
roubar,
cousa, pouco, falou.
·
Einés,
heirói, eigreija, eiterno, eigual, eidade, einimigo, eimortal, etc.
·
oucupado,
ouliba, oucasion, oufensa, houmano, oupinion, ourinare, ouveilha, oubreiro,
oureilha, etc.
6. Otros fenómenos relativos al
vocalismo
6.1. Neutralización de las sílabas iniciales an-, en-, in-
·
antrar,
iou antro; amportante, amportar, antre, am, ampeçar, ampério, amperador, etc.
6.2. Desarrollo de yod ante palatal
·
peinha,
abeilha, hoije, eigreija, aqueilhes, giente, abaixo, deixare, etc.
6.3. Metátesis recientes
·
campanairo,
neçairo, almairo.
4. EL SISTEMA FONICO (II): LAS CONSONANTES
1.
Clasificación de consonantes
* punto
de articulación puede ser:
- bilabial:
<1>,
- labiodental:
<2>,
-
linguointerdental <3>
-
linguodental: <4>,
-
linguopredorso-alveolar: <5>.
-
linguoápico-alveolar <6>
-
linguopalatal: <7>
-
linguovelar: <8>
-
glotal o gutural: <9>.
* modo
de articulación:
-
oclusivas <O>,
-
fricativas <F>
-
africadas <A>
-
laterales <L>
-
vibrantes <V>
|
|
<1> |
<2> |
<3> |
<4> |
<5> |
<6> |
<7> |
<8> |
<9> |
|
Oclus. sorda |
/p/ |
|
|
/t/ |
|
|
|
|
/k/ |
|
Oclus. sonora |
/b/ |
|
|
/d/ |
|
|
|
|
/g/ |
|
Fricat. sorda |
|
/f/ |
|
|
/ş/ |
/s/ |
/S/ |
|
/x/ |
|
Fricat. sonora |
|
|
|
|
/zª
/ |
/z/ |
/Z/ |
|
|
|
Africada
sorda |
|
|
|
|
|
|
/tS/ |
|
|
|
Nasal |
/m/ |
|
|
/n/ |
|
|
/ø
/ |
|
/η/ |
|
Lateral |
|
|
|
/l/ |
|
|
/λ/ |
|
|
|
Vibrante |
|
|
|
/r/ /rr/ |
|
|
|
|
|
|
Sistema
medieval |
s |
z |
S |
Z |
ts |
dz |
|
Mir. y trasmontano |
s |
z |
S |
Z |
ş |
zª |
|
Port. padrón |
s |
z |
S |
Z |
s |
z |
|
Gallego
común |
s |
s |
S |
Z |
q |
q |
|
Gallego
atlántico |
s |
s |
S |
S |
s |
s |
|
Asturiano |
s |
s |
S |
S |
q |
q |
|
Guadramil y Rionor |
s |
s |
S |
S |
ş |
ş |
|
Calabor |
s |
z |
S |
S |
q |
D |
|
Castellano |
s |
s |
x |
x |
q |
q |
3. MORFOLOGIA DEL NOMBRE Y EL ADJETIVO
1. Género
Masculino Femenino
home mulhier
cabalho yuga
galho galhina
pai mai
bui baca
perdiç perdigon
macho fémena
arador aradeira
·
-IU > -IE (de -IO > -IA): tiu > tie, judiu > judie, miu > mie,
tardiu > tardie.
·
mirandés
> mirandesa (/s/ > /z/),
·
rapaç
> rapaza.
2.
Número
·
casa > casas
·
doutor > doutores
·
fácil > fáciles
·
oucasion > oucasiones
·
feliç > felizes,
·
portués > portueses.
·
lápeç > lápedes
alferç
> alferces
píreç >
píreces
3.
La comparación
|
más |
adj. |
que |
|
tan |
adj |
cumo |
|
menos |
adj. |
que |
·
superlativo :
o
sintético: -íssimo(a): grandíssimo
o
analíticu mui
+adj
o
muito bien, pero mui alto, mui
sábio
6.
MORFOLOGIA DE LOS DETERMINANTES Y LOS PRONOMBRES
1.
Artículo determinado
|
|
MASCULIN |
FEMININ |
NEUTRU |
|
SINGULAR |
l |
la, l' |
l |
|
PLURAL |
ls |
las |
--- |
a: al, a la, als, a las
con: col, cola, cols, colas
de: de l, de la, de ls, de las
en: ne (no), na, ne ls (nos), nas
pa: pa l, pa la, pa ls, pa
las
por: pol, pola, pols, polas
2. Artículo indeterminado
|
|
MASCULINO |
FEMENINO |
|
SINGULAR |
un |
ûa |
|
PLURAL |
uns |
ûas |
3. Demostrativos
|
|
Masculino |
Femenino |
Neutro |
Masculino |
Femenino |
|
Forma I |
este aqueste |
esta aquesta |
isto aquisto |
estes aquestes |
estas aquestas |
|
Forma II |
esse aquesse |
essa aquessa |
isso aquisso |
esses aquesses |
essas aquessas |
|
Forma III |
aquel |
aqueilha |
aquilho |
aqueilhes |
aqueilhas |
4. Posesivos
1PS:
masc.: miu(s)
fem.: mie
(Sendin mi)
2PS:
masc.: tou(s)
fem.: tue(s)
(Sendin tu)
3P
sing. y plur.:
masc.: sou(s)
fem.: sue(s)
(Sendin su)
1PP:
masc.: nuosso(s)
(Sendin nusso)
fem.: nuossa(s)
(Sendin nussa)
2PP:
masc.: buosso(s)
(Sendin vusso)
fem.: buossa(s)
(Sendin vussa)
·
d'el, d'eilha, d'eilhes, d'eilhas.
5. Pronombres personales
1PS:
Serie tónica:
Forma sujeto: you
Forma objeto: mi
Serie átona:
Acusativo: me
Dativo: me
Reflexivo: me
2PS:
Serie tónica:
Forma sujeto: tu
Forma objeto: ti
Serie átona:
Acusativo: te
Dativo: te
Reflexivo: te
3PSM:
Serie tónica:
Forma sujeto: el
Forma objeto: el,
si
Serie átona:
Acusativo:
lo
Dativo:
le
Reflexivo:
se
3PSF:
Serie tónica:
Forma sujeto: eilha
Forma
objeto: eilha, si
Serie átona:
Acusativo:
la
Dativo:
le
Reflexivo:
se
1PP:
Serie tónica:
Forma sujeto: nós
Forma
objeto: nós
Serie
átona:
Acusativo:
mos
Dativo:
mos
Reflexivo:
mos
2PP:
Serie
tónica:
Forma
sujeto: bós
Forma
objeto: bós
Serie
átona:
Acusativo:
bos
Dativo:
bos
Reflexivo:
bos
3PPM:
Serie tónica:
Forma
sujeto: eilhes
Forma
objeto: eilhes, si
Serie
átona:
Acusativo: los
Dativo: les
Reflexivo: se
3PPF:
Serie tónica:
Forma sujeto: eilhas
Forma
objeto: eilhas, si
Serie
átona:
Acusativo: las
Dativo: les
Reflexivo: se
·
fui pa lo ver;
·
le lo(s), le la(s), les lo(s), les la(s), ej. : Yá le lo dixe, regalei-les-lo,
·
La forma de
cortesía : bós,
pero también el, eilha.
6. Indefinidos
6.1. Formas variables:
masc.sg. fem.sg. masc.pl. fem.pl.
____________________________________________
un ûa uns ûas
algun algûa alguns algûas
cierto cierta ciertos ciertas
del dela dels delas
mesmo mesma mesmos mesmas
muito muita muitos muitas
ningun ningûa ninguns ningûas
niun niûa niuns niûa
outro outra outros outras
pouco pouca poucos poucas
qualquier qualquiera qualesquier qualesquiera
tal tal tales tales
tanto tanta tantos tantas
todo toda todos todas
uns
quantos ûas quantas
bários bárias
6.2. Formas
invariables
·
la giente
·
algo,
·
alguien,
·
cada,
·
más,
·
menos,
·
nada,
·
naide,
·
todo.
6.3. Consideraciones
·
esse
outro > soutro.
·
partitivo: del, dela, dels, delas,
7. Interrogativos y relativos
7.1.
Formas variables
masc.sg. fem.sg. masc.pl. fem.pl.
_______________________________________
qual qual quales quales
quanto quanta quantos quantas
7.2.
Formes invariables
·
cumo,
·
quando,
·
onde,
·
que(i),
·
quien.
·
Contracciones con onde: pronde, aonde,
d'onde.
8. Numerales
8.1. Cardinales
·
un, ûa,
·
dous, dues,
·
tres,
·
quatro,
·
cinco,
·
seis,
·
siete,
·
uito,
·
nuobe,
·
dieç,
·
onze,
·
doze,
·
treze,
·
catorze,
·
quinze,
·
desasseis,
·
desassete,
·
dezuito,
·
dezanuobe,
·
binte,
·
biniun,
bintidous
·
trinta,
·
trinta
i un,
·
trinta
i dous,
·
quarenta,
·
cinquent,
·
sessenta,
·
setenta,
·
uitenta,
·
nobenta,
·
cien,
·
ciento
i un,
·
ciento
i dous,
·
duzientos,
·
trezientos,
·
quatrocientos,
·
cincocientos/quenhientos,
·
seiscientos,
·
sietecientos,
·
uitocientos,
·
nobecientos,
·
mil,
·
milhon...
8.2.
Ordinales
·
primeiro
[prumeiro],
·
segundo,
·
terceiro
[treceiro],
·
quarto,
·
quinto,
·
sesto,
·
sétimo,
·
uitabo,
·
nono,
·
décimo.
7. MORFOLOGÍA VERBAL
1. Caracteres
generales del verbo
·
Hay diptongación: lhiebo, lhiebas, lhieba, lhebamos, lhebais, lhiéban; puodo, puodes,
puode, podemos, podeis, puoden.
·
La tercera persona
del singular del pretérito perfecto de la segunda y tercera conjugaciones -iu: comiu, partiu.
·
Gerundio: cantando, comendo,
partindo.
·
Conservación del
pretérito imperfecto de subjuntivo como en portugués.
·
Infinitivo
conjugado como el gallego-portugués.
·
La perífrasis a + inf., como en gallego-portugués: stou a sperar miu armano.
·
La tercera persona
del plural del pretérito perfecto : -órun: falórun.
·
El mirandés usa los
tiempos compuestos con haber + ppiu.: hei visto, has falado, han querido.
·
Formas verbales
reducidas: pon, duol-me,
tien, sal, bien, quier.
2.
Tabla de conjugación de los verbos regulares
|
|
1ª conj. |
2ª conj. |
3ª conj. |
|
Pres. ind. |
falo falas fala falamos falais fálan |
bebo bebes bebe bebemos bebeis beben |
chubo chubes chube chubimos chubis chuben |
|
Pt. Imp. Ind. |
falaba falabas falaba falábamos falábades falaban |
bebie bebies bebie bebiemos bebiedes bebien |
chubie chubies chubie chubiemos chubiedes chubíen |
|
Pt. perf. |
falei faleste falou falemos falestes falórun |
bebi bebiste[1] bebiu bebimos bebistes bebírun |
chubi chubiste chubiu chubimos chubistes chubírun |
|
Fut. imp. |
falarei falarás falará falaremos falareis falaran |
beberei beberás beberá beberemos bebereis beberan |
chubirei chubirás chubirá chubiremos chubireis chubiran |
|
Plusc. ind. |
falara falaras falara faláramos falárades faláran |
bebira bebiras bebira bebíramos bebírades bebíran |
chubira chubiras chubira chubíramos chubírades chubíran |
|
Condicional |
falarie falaries falarie falariemos falariedes falarien |
beberie beberies beberie beberiemos beberiedes beberien |
chubirie chubiries chubirie chubiriemos chubiriedes chubirien |
|
Pres. subj. |
fale fales fale falemos faleis fálen |
beba bebas beba bebamos bebais beban |
chuba chubas chuba chubamos chubais chuban |
|
Imp. subj. |
falasse falasses falasse falássemos falássedes falássen |
bebisse bebisses bebisse bebíssemos bebíssedes bebissen |
chubisse chubisses chubisse chubíssemos chubíssedes chubissen |
|
Fut. subj. y inf. conj. |
falar falares falar falarmos falardes faláren |
beber beberes beber bebermos beberdes beberen |
chubir chubires chubir chubirmos chubirdes chubiren |
|
Imperat. |
fala falai |
bebe bebei |
chube chubi |
|
Gerundio |
falando |
bebendo |
chubindo |
|
Participio |
falado |
bebido |
partido |
Los tiempos compuestos con haber como en español.
3. Modificaciones fonéticas
La conjugación verbal puede mostrar las
siguientes alteraciones[2]:
4. Conjugación de verbos
irregulares
4.1. Auxiliares
Haber
Pres. ind.: hei, hás, há, hemos, hedes, han
Pt. perf.: h(o)ube,
h(o)ubiste, h(o)ubo...
Fut. imp.: haberei,
haberás, haberá, haberemos, habereis, haberan
Pres. subj.: haia/haga/haba, haias/hagas/haba...
La
forma impersonal ye hai, como n'asturiano,
gallego y castellano, a diferencia del portugués há (tamién nel gallego estremeño).
Ser
Pres. ind.: sou, sós/yes, yé, somos/semos, sodes/sedes, son
Imp. ind.: yera, yeras, yera...[3]
Pt. perf.: fui, fuste, fui, fumos,
fustes, fúrun
Plusc.: fura, furas, fura...
Pres. subx.: seia,
seias, seia, séiamos, séiades, séian
Star
Pres. Ind.: stou,
stás, stá, stamos, stais, stan
Pt. perf.: stubo,
stuiste, stubo, stubimos, stubistes, stubírun
Plusc.: stubira,
stubiras, stubira...
Pres. subx.: steia/sté,
steias/stés, steia/sté...
Tener
Pres.
Ind.: tengo,
tenes, ten, tenemos, teneis,
tenen
Pt. perf.: tube, tubiste, tubo, tubimos, tubistes, tubíron
Fut. imp.: tenerei, tenerás, tenerá, teneremos, tenereis, teneran
Pres. subj.: tenga,
tengas, tenga, téngamos, téngades,
téngan
4.2. Otros verbos
Andar: nada más presenta irregularidade
en el pt. perf.
Pt. perf.: andube, andubiste, andubo...
Ber
Pres. ind.: béio, be(i)s, be(i), bemos,
bedes, béien
Pres. subj.: béia,
béias,béveia...
Participio: bido/bisto
Caber: namai irregular nel pt. perf.
Pres. Ind.: cabo,
cabes, cabe...
Pt. perf.: coube,
coubiste, coubo...
Participio: coubido
Caier/cair
Pres. Ind.: caio,
cais, cai, caímos, caídes, caien
Pt. perf.: caí,
caiste, caiu, caimos, caistes, caírun
Pres. subj.: caia,
caias, caia...
Coincer[4]: la única
irregularidad está en el infinitivo y en el presente de indicativo.
Pres. Ind.: conheço,
conheces, coincemos, coinceis, conhecen
Dar
Pres. Ind.: dou,
dás, dá, damos, dades, dan
Pt. perf.: dei,
diste, dou, dimos, distes, dórun
Plusc.: dira/dara,
diras/daras, dira/dara...
Pres. subj.: de(i)a,
de(i)as, de(i)a...
Dezir
Pres. Ind.: digo,
dizes, diz, dezimos, dezides, dizen
Pt. perf.: dixe/dezi,
dexisti/deziste, dixo/deziu...
Fut. imp.: dezirei,
dezirás, dezirá...
Pres. subx. diga,
digas, diga...
Participio: dito
Faer/fazer
Pres. Ind.: fago,
fais/fazes, fai/faç, fa(z)emos, fa(z)eis, fáien
Pt. perf.: fiç,
feziste/faziste, fizo...
Fut. imp.: farei,
farás, fará...
Pres, subj.: faga,
fagas, faga...
Participio: feito
Ir
Pres. Ind.: bou,
bás, bai, bamos, bades/ides, ban
Pt. perf.: fui,
fuste, fui, fumos, fustes, fórun
Pres. subj.: baia,
baias, baia...
Ler
Pres. ind.: leio,
lis, lei, lemos, leides, leien
Pres. subj.: leia,
leias, leia...
Poder
Pres. ind.: puodo,
puodes, puode, podemos, podeis, puoden
Pt. perf.: pude,
pudiste, pudo...
Pres. subj.: puoda,
puodas, puoda...
Poner
Pres. ind.: pongo, pones, pon, ponemos, poneis, ponen
Pt. perf.: pus,
pusite/poniste, puso, ponimos, ponistes, ponírun
Fut. imp.: ponerei, ponerás, ponerá...
Pres. subj.: ponga, pongas, ponga...
Participio: puosto
Querer
Pres. ind.: quiero, quieres, quier,
queremos, quereis, quieren
Pt. perf.[5]: quije, quijiste, quijo...
Fut. imp.: quererei,
quererás, quererá...
Pres. subj.: quierga, quiergas, quierga...
Saber
Pres. ind.: sei,
sabes, sabe...
Pret. perf.: soube,
soubiste, soubo...
Pres. subj.: saba, sabas, saba...
Traier
Pres. ind.: traio/trago/trazo,
trais, trai, traiemos, traieis, traien
Pret. perf.: truxe,
truxisti/traiste, truxo...
Pres. subx.: traia/traga,
traias/tragas, traia/traga...
5. Perífrasis verbales
Citaré tan solo les trés
más importantes:
1. Ir a + inf. a: vou a ver.
2. Haber de + inf.: hei de dar-te l tou denheiro.
3. Star a + inf. : stában a falar todo l tiempo.
8. MORFOLOXÍA DE
LES PALABRES INVARIABLES
1.
El adverbio
1.1. Lugar:
acá, acolhá, acolhoucá,
acerca
adonde, onde
alantre/alhantre, delantre
alhi/eilhi, alhina, pa lhi
ambora,
aqui/eiqui, aquina,
debaixo, embaixo, por baixo
de leuga
datrás
drento, an drento
ende
fuora, de pulhi fuora
longe
1.2. Tiempo
adespuis/adepuis, depuis, spuis
agora
aina