resumen de gramática mirandesa

 

Xavier Frías Conde

 

2003

 

 



 

1. EL SISTEMA FONICO (I): EL VOCALISMO

  

  

   1. Vocalismo tónico

  

      Aparentemente, el mirandés puede presentar un sistema de tipo gallego al mostrarlo en un esquema típico:

  

      -i-

  

  

  

  

  

       -u-

  

       -ê-

  

  

  

       -ô-

  

  

  

      -e-

  

      -o-

  

  

  

  

  

       -a-

  

  

  

  

      

  

2. Vocalismo átono

  

·        puodes darme la cabeceira adespuis? [´puodz darm« la capseira ats´puis].

·        Non te lo dou [nuntldóu]

·        streito, speilho, scanheta, sperar [´sprar], star, splicar, stranho, smagar, etc.

     

  

  

  

   LENGUAS

  

  

  

  

  

  

  

   latín vulgar

     -i-

      -é-

      -è-

      -a-

      -ò-

      -ó-

      -u-

   gall.-port.

     -i-

      -é-

      -è-

      -a-

      -ò-

      -ó-

      -u-

   asturiano

     -i-

      -é-

      -je-

      -a-

     -we-

      -o-

      -u-

   cat. or.

     -i-

      -è-

      -é-

      -a-

      -ó-

      -ò-

      -u-

   mirandés

     -i-

      -é-

     -íe-

      -a-

     -wo-

      -ò-

      -u-

  

  

  

      -é-

  

      -ó-

  

  

   castellano

     -i-

      -é-

      -je-

      -a-

     -we-

      -o-

      -u-

   

  

4. Vocales átonas

  

·        spanhols, panals, animals.

·        verdade, cidade, metade.

·        San Martino, lhino, padrino, camino, sobrino, molino

  

5. Los diptongos

  

·        falei, veiga, sei, manteiga, eilhi, manteiga, feixe, lheiteira

·        roubar, cousa, pouco, falou.

·        Einés, heirói, eigreija, eiterno, eigual, eidade, einimigo, eimortal, etc.

·        oucupado, ouliba, oucasion, oufensa, houmano, oupinion, ourinare, ouveilha, oubreiro, oureilha, etc.

 

  

  

6. Otros fenómenos relativos al vocalismo

  

6.1. Neutralización de las sílabas iniciales  an-, en-, in-

  

·        antrar, iou antro; amportante, amportar, antre, am, ampeçar, ampério, amperador, etc.

  

6.2. Desarrollo de yod ante palatal

  

·        peinha, abeilha, hoije, eigreija, aqueilhes, giente, abaixo, deixare, etc.  

  

  

6.3. Metátesis recientes

  

·        campanairo, neçairo, almairo.

 



 

 

4. EL SISTEMA FONICO (II): LAS CONSONANTES

 

 

1. Clasificación de consonantes

 

      *    punto de articulación puede ser:

        - bilabial: <1>,

            - labiodental: <2>,

            - linguointerdental <3>

            - linguodental: <4>,

            - linguopredorso-alveolar: <5>.

            - linguoápico-alveolar <6>

            - linguopalatal: <7>

            - linguovelar: <8>

            - glotal o gutural: <9>.

      *    modo de articulación:

            - oclusivas <O>,

            - fricativas <F>

            - africadas <A>

            - laterales <L>

            - vibrantes <V>

 

 

<1>

<2>

<3>

<4>

<5>

<6>

<7>

<8>

<9>

Oclus. sorda

/p/

 

 

/t/

 

 

 

 

/k/

Oclus. sonora

/b/

 

 

/d/

 

 

 

 

/g/

Fricat. sorda

 

/f/

 

 

/ş/

/s/

/S/

 

/x/

Fricat. sonora

 

 

 

 

/zª /

/z/

/Z/

 

 

Africada sorda

 

 

 

 

 

 

/tS/

 

 

Nasal

/m/

 

 

/n/

 

 

/ø /

 

/η/

Lateral

 

 

 

/l/

 

 

/λ/

 

 

Vibrante

 

 

 

/r/

/rr/

 

 

 

 

 

 

 

       

Sistema medieval

s

z

S

Z

ts

dz

Mir. y trasmontano

s

z

S

Z

ş

zª

Port. padrón

s

z

S

Z

s

z

Gallego común

s

s

S

Z

q

q

Gallego atlántico

s

s

S

S

s

s

Asturiano

s

s

S

S

q

q

Guadramil y Rionor

s

s

S

S

ş

ş

Calabor

s

z

S

S

q

D

Castellano

s

s

x

x

q

q

 

 

3. MORFOLOGIA DEL NOMBRE Y EL ADJETIVO

 

 

 

 

1. Género

 

                                              Masculino        Femenino

                                              home              mulhier

                                              cabalho          yuga

                                              galho              galhina

                                              pai                  mai

                                              bui                  baca

                                              perdiç             perdigon

                                              macho            fémena

                                              arador            aradeira

 

    

·        -IU > -IE (de -IO > -IA): tiu > tie, judiu > judie, miu > mie, tardiu > tardie.

·        mirandés > mirandesa (/s/ > /z/),

·        rapaç > rapaza.

 

 

2. Número

 

·        casa > casas

·        doutor > doutores

·        fácil > fáciles

·        oucasion > oucasiones

·        feliç > felizes,

·        portués > portueses.

·        lápeç > lápedes

            alferç > alferces

            píreç > píreces

 

 

 

3. La comparación

 

 

más

adj.

que

     

 

tan

adj

cumo

     

 

menos

adj.

que

     

 

 

 

·        superlativo :

o       sintético: -íssimo(a): grandíssimo

o       analíticu mui +adj

o       muito bien, pero mui alto, mui sábio

 


 

6. MORFOLOGIA DE LOS DETERMINANTES Y LOS PRONOMBRES

 

 

 

1. Artículo determinado

 

     

 

 

MASCULIN

FEMININ

NEUTRU

SINGULAR

l

la, l'

l

PLURAL

ls

las

---

 

 


            a: al, a la, als, a las

            con: col, cola, cols, colas

            de: de l, de la, de ls, de las

            en: ne (no), na, ne ls (nos), nas

            pa: pa l, pa la, pa ls, pa las

            por: pol, pola, pols, polas

 

 

2. Artículo indeterminado

 

 

 

MASCULINO

FEMENINO

SINGULAR

un

ûa

PLURAL

uns

ûas

 

 

3. Demostrativos

 

 

Masculino

Femenino

Neutro      

Masculino

Femenino

Forma I

este

aqueste

esta

aquesta

isto

aquisto

estes

aquestes

estas

aquestas

Forma II

esse

aquesse

essa

aquessa

isso

aquisso

esses

aquesses

essas

aquessas

Forma III

aquel

aqueilha

aquilho

aqueilhes

aqueilhas

 

 

4. Posesivos

 

                             1PS:

                                   masc.:        miu(s)

                                   fem.:          mie (Sendin mi)

                             2PS:

                                   masc.:        tou(s)

                                   fem.:          tue(s) (Sendin tu)

                             3P sing. y plur.:

                                   masc.:        sou(s)

                                   fem.:          sue(s) (Sendin su)

                             1PP:

                                   masc.:        nuosso(s) (Sendin nusso)

                                   fem.:          nuossa(s) (Sendin nussa)

                             2PP:

                                   masc.:        buosso(s) (Sendin vusso)

                                   fem.:          buossa(s) (Sendin vussa)

 

·        d'el, d'eilha, d'eilhes, d'eilhas.

 

 

5. Pronombres personales

 

                  1PS:

                       Serie tónica:

                             Forma sujeto:        you

                             Forma objeto:       mi

                       Serie átona:

                             Acusativo:             me

                             Dativo:                  me

                             Reflexivo:              me

 

                  2PS:

                       Serie tónica:

                             Forma sujeto:        tu

                             Forma objeto:       ti

                       Serie átona:

                             Acusativo:             te

                             Dativo:                  te

                             Reflexivo:              te

 

                  3PSM:

                       Serie tónica:

                             Forma sujeto:        el

                             Forma objeto:       el, si

                       Serie átona:

                             Acusativo:             lo

                             Dativo:                  le

                             Reflexivo:              se

           

            3PSF:

                       Serie tónica:

                             Forma sujeto:        eilha

                             Forma objeto:       eilha, si

 

                       Serie átona:

                             Acusativo:             la

                             Dativo:                  le

                             Reflexivo:              se

 

                  1PP:

                       Serie tónica:

                             Forma sujeto:        nós

                             Forma objeto:       nós

                       Serie átona:

                             Acusativo:             mos

                             Dativo:                  mos

                             Reflexivo:              mos

 

                  2PP:

                       Serie tónica:

                             Forma sujeto:        bós

                             Forma objeto:       bós

                       Serie átona:

                             Acusativo:             bos

                             Dativo:                  bos

                             Reflexivo:              bos

 

                  3PPM:

                       Serie tónica:

                             Forma sujeto:        eilhes

                             Forma objeto:       eilhes, si

                       Serie átona:

                             Acusativo:             los

                             Dativo:                  les

                             Reflexivo:              se

 

                  3PPF:

                       Serie tónica:

                             Forma sujeto:        eilhas

                             Forma objeto:       eilhas, si

                       Serie átona:

                             Acusativo:             las

                             Dativo:                  les

                             Reflexivo:              se

 

 

·        fui pa lo ver;

·        le lo(s), le la(s), les lo(s), les la(s), ej. : le lo dixe, regalei-les-lo,

·        La forma de cortesía : bós, pero también el, eilha.

 

 

6. Indefinidos

 

6.1. Formas variables:

 

                             masc.sg.          fem.sg.            masc.pl.           fem.pl.

                             ____________________________________________

                             un                   ûa                   uns                  ûas

                             algun              algûa              alguns             algûas

                             cierto              cierta              ciertos            ciertas

                             del                  dela                dels                 delas

                             mesmo            mesma            mesmos          mesmas

                             muito              muita              muitos            muitas

                             ningun            ningûa            ninguns           ningûas

                             niun                niûa                niuns               niûa

                             outro              outra              outros             outras

                             pouco             pouca             poucos            poucas

                             qualquier        qualquiera      qualesquier     qualesquiera

                             tal                   tal                   tales                tales

                             tanto               tanta               tantos             tantas

                             todo                toda                todos              todas

                                                                           uns quantos    ûas quantas

                                                                           bários             bárias

 

 

6.2. Formas invariables

 

·        la giente

·        algo,

·        alguien,

·        cada,

·        más,

·        menos,

·        nada,

·        naide,

·        todo.

 

 

6.3. Consideraciones

 

·        esse outro > soutro.

·        partitivo: del, dela, dels, delas,   

 

7. Interrogativos y relativos

 

7.1. Formas variables

 

            masc.sg.          fem.sg.            masc.pl.           fem.pl.

            _______________________________________

            qual                qual                quales             quales

            quanto            quanta            quantos          quantas

 

7.2. Formes invariables

 

·        cumo,

·        quando,

·        onde,

·        que(i),

·         quien.

·        Contracciones con onde: pronde, aonde, d'onde.

 

 

8. Numerales

 

8.1. Cardinales

 

·        un, ûa,

·        dous, dues,

·        tres,

·        quatro,

·        cinco,

·        seis,

·        siete,

·        uito,

·        nuobe,

·        dieç,

·        onze,

·        doze,

·        treze,

·        catorze,

·        quinze,

·        desasseis,

·        desassete,

·        dezuito,

·        dezanuobe,

·        binte,

·        biniun, bintidous

·        trinta,

·        trinta i un,

·        trinta i dous,

·        quarenta,

·        cinquent,

·        sessenta,

·        setenta,

·        uitenta,

·        nobenta,

·        cien,

·        ciento i un,

·        ciento i dous,

·        duzientos,

·        trezientos,

·        quatrocientos,

·        cincocientos/quenhientos,

·        seiscientos,

·        sietecientos,

·        uitocientos,

·        nobecientos,

·        mil,

·        milhon...

 

 

8.2. Ordinales

 

·        primeiro [prumeiro],

·        segundo,

·        terceiro [treceiro],

·        quarto,

·        quinto,

·        sesto,

·        sétimo,

·        uitabo,

·        nono,

·        décimo.

 


 



 

     

7. MORFOLOGÍA VERBAL

 

 

 

1. Caracteres generales del verbo

 

 

·        Hay diptongación: lhiebo, lhiebas, lhieba, lhebamos, lhebais, lhiéban; puodo, puodes, puode, podemos, podeis, puoden.

 

·        La tercera persona del singular del pretérito perfecto de la segunda y tercera conjugaciones -iu: comiu, partiu.

 

·        Gerundio: cantando, comendo, partindo.

 

·        Conservación del pretérito imperfecto de subjuntivo como en portugués.

 

·        Infinitivo conjugado como el gallego-portugués.

 

·        La perífrasis a + inf., como en gallego-portugués: stou a sperar miu armano.

 

·        La tercera persona del plural del pretérito perfecto : -órun: falórun.

 

·        El mirandés usa los tiempos compuestos con haber + ppiu.: hei visto, has falado, han querido.

 

·        Formas verbales reducidas: pon, duol-me, tien, sal, bien, quier.

 

 

2. Tabla de conjugación de los verbos regulares

 

     

 

 

conj.

conj.

conj.

Pres. ind.

falo

falas

fala

falamos

falais

fálan

bebo

bebes

bebe

bebemos

bebeis

beben

chubo

chubes

chube

chubimos

chubis

chuben

Pt. Imp. Ind.

falaba

falabas

falaba

falábamos

falábades

falaban

bebie

bebies

bebie

bebiemos

bebiedes

bebien

chubie

chubies

chubie

chubiemos

chubiedes

chubíen

Pt. perf.

falei

faleste

falou

falemos

falestes

falórun

bebi

bebiste[1]

bebiu

bebimos

bebistes

bebírun

chubi

chubiste

chubiu

chubimos

chubistes

chubírun

Fut. imp.

falarei

falarás

falará

falaremos

falareis

falaran

beberei

beberás

beberá

beberemos

bebereis

beberan

chubirei

chubirás

chubirá

chubiremos

chubireis

chubiran

Plusc. ind.

falara

falaras

falara

faláramos

falárades

faláran

bebira

bebiras

bebira

bebíramos

bebírades

bebíran

chubira

chubiras

chubira

chubíramos

chubírades

chubíran

Condicional

falarie

falaries

falarie

falariemos

falariedes

falarien

beberie

beberies

beberie

beberiemos

beberiedes

beberien

chubirie

chubiries

chubirie

chubiriemos

chubiriedes

chubirien

Pres. subj.

fale

fales

fale

falemos

faleis

fálen

beba

bebas

beba

bebamos

bebais

beban

chuba

chubas

chuba

chubamos

chubais

chuban

Imp. subj.

falasse

falasses

falasse

falássemos

falássedes

falássen

bebisse

bebisses

bebisse

bebíssemos

bebíssedes

bebissen

chubisse

chubisses

chubisse

chubíssemos

chubíssedes

chubissen

Fut. subj.

y inf. conj.

falar

falares

falar

falarmos

falardes

faláren

beber

beberes

beber

bebermos

beberdes

beberen

chubir

chubires

chubir

chubirmos

chubirdes

chubiren

Imperat.

fala

falai

bebe

bebei

chube

chubi

Gerundio

falando

bebendo

chubindo

Participio

falado

bebido

partido

 

      Los tiempos compuestos con haber como en español.

 

 

3. Modificaciones fonéticas

 

      La conjugación verbal puede mostrar las siguientes alteraciones[2]:

 

 

 

 

 

4. Conjugación de verbos irregulares

 

     

4.1. Auxiliares

 

Haber

Pres. ind.:        hei, hás, , hemos, hedes, han

Pt. perf.:          h(o)ube, h(o)ubiste, h(o)ubo...

Fut. imp.:         haberei, haberás, haberá, haberemos, habereis, haberan

Pres. subj.: haia/haga/haba, haias/hagas/haba...

        La forma impersonal ye hai, como n'asturiano, gallego y castellano, a diferencia del portugués (tamién nel gallego estremeño).

 

 

Ser

Pres. ind.:        sou, sós/yes, , somos/semos, sodes/sedes, son

Imp. ind.:         yera, yeras, yera...[3]

Pt. perf.:          fui, fuste, fui, fumos, fustes, fúrun

Plusc.:              fura, furas, fura...

Pres. subx.:      seia, seias, seia, séiamos, séiades, séian

 

Star

Pres. Ind.:        stou, stás, stá, stamos, stais, stan

Pt. perf.:          stubo, stuiste, stubo, stubimos, stubistes, stubírun

Plusc.:              stubira, stubiras, stubira...

Pres. subx.:      steia/sté, steias/stés, steia/sté...

 

Tener

Pres. Ind.:        tengo, tenes, ten, tenemos, teneis, tenen

Pt. perf.:          tube, tubiste, tubo, tubimos, tubistes, tubíron

Fut. imp.:         tenerei, tenerás, tenerá, teneremos, tenereis, teneran

Pres. subj.:       tenga, tengas, tenga, téngamos, téngades, téngan

 

 

4.2. Otros verbos

 

Andar: nada más presenta irregularidade en el pt. perf.

Pt. perf.:          andube, andubiste, andubo...

 

Ber

Pres. ind.:        béio, be(i)s, be(i), bemos, bedes, béien

Pres. subj.:       béia, béias,béveia...

Participio:        bido/bisto

 

Caber: namai irregular nel pt. perf.

Pres. Ind.:        cabo, cabes, cabe...

Pt. perf.:          coube, coubiste, coubo...

Participio:        coubido

 

 

Caier/cair

Pres. Ind.:        caio, cais, cai, caímos, caídes, caien

Pt. perf.:          caí, caiste, caiu, caimos, caistes, caírun

Pres. subj.: caia, caias, caia...

 

Coincer[4]: la única irregularidad está en el infinitivo y en el presente de indicativo.

Pres. Ind.:        conheço, conheces, coincemos, coinceis, conhecen

 

Dar

Pres. Ind.:        dou, dás, dá, damos, dades, dan

Pt. perf.:          dei, diste, dou, dimos, distes, dórun

Plusc.:              dira/dara, diras/daras, dira/dara...

Pres. subj.:       de(i)a, de(i)as, de(i)a...

 

Dezir

Pres. Ind.:        digo, dizes, diz, dezimos, dezides, dizen

Pt. perf.:          dixe/dezi, dexisti/deziste, dixo/deziu...

Fut. imp.:         dezirei, dezirás, dezirá...

Pres. subx.       diga, digas, diga...

Participio:        dito

 

Faer/fazer

Pres. Ind.:        fago, fais/fazes, fai/faç, fa(z)emos, fa(z)eis, fáien

Pt. perf.:          fiç, feziste/faziste, fizo...

Fut. imp.:         farei, farás, fará...

Pres, subj.:       faga, fagas, faga...

Participio:        feito

 

Ir

Pres. Ind.:        bou, bás, bai, bamos, bades/ides, ban

Pt. perf.:          fui, fuste, fui, fumos, fustes, fórun

Pres. subj.:       baia, baias, baia...

 

Ler

Pres. ind.:        leio, lis, lei, lemos, leides, leien

Pres. subj.:       leia, leias, leia...

 

Poder

Pres. ind.:        puodo, puodes, puode, podemos, podeis, puoden

Pt. perf.:          pude, pudiste, pudo...

Pres. subj.:       puoda, puodas, puoda...

 

 

Poner

Pres. ind.:        pongo, pones, pon, ponemos, poneis, ponen

Pt. perf.:          pus, pusite/poniste, puso, ponimos, ponistes, ponírun

Fut. imp.:         ponerei, ponerás, ponerá...

Pres. subj.:       ponga, pongas, ponga...

Participio:        puosto

 

Querer

Pres. ind.:        quiero, quieres, quier, queremos, quereis, quieren

Pt. perf.[5]:         quije, quijiste, quijo...

Fut. imp.:         quererei, quererás, quererá...

Pres. subj.:       quierga, quiergas, quierga...

 

Saber

Pres. ind.:        sei, sabes, sabe...

Pret. perf.:       soube, soubiste, soubo...

Pres. subj.:       saba, sabas, saba...

 

Traier

Pres. ind.:        traio/trago/trazo, trais, trai, traiemos, traieis, traien

Pret. perf.:       truxe, truxisti/traiste, truxo...

Pres. subx.:      traia/traga, traias/tragas, traia/traga...

 

 

     

5. Perífrasis verbales

 

      Citaré tan solo les trés más importantes:

 

1. Ir a + inf. a: vou a ver.

 

2. Haber de + inf.: hei de dar-te l tou denheiro.

 

3. Star a + inf. : stában a falar todo l tiempo.


 

8. MORFOLOXÍA DE LES PALABRES INVARIABLES

 

 

1. El adverbio

1.1. Lugar:

 

      acá, acolhá, acolhoucá,

      acerca

      adonde, onde

      alantre/alhantre, delantre

      alhi/eilhi, alhina, pa lhi

      ambora,

      aqui/eiqui, aquina,

      debaixo, embaixo, por baixo

      de leuga

      datrás

      drento, an drento

      ende   

      fuora, de pulhi fuora

      longe

 

1.2. Tiempo

 

      adespuis/adepuis, depuis, spuis

      agora

      aina