INDICE

Estas páxinas son un resumo gramatical da lingua galega para estudiantes que se achegan a esta lingua cuns coñecementos nulos ou básicos. As explicacións son mínimas, pois o obxectivo é principalmente presentar táboas válidas para a consulta e a aprendizaxe.

O público ao que basicamente vai dirixido ten o castelán coma lingua materna, de aí moitas das explicacións, e á vista de que a distancia desde a L1 ata a L2 é relativamente curta, optamos por dar as explicacións en galego.

Loxicamente, a lingua que se mostra nestas páxinas é o galego padrón ou estándar, en ningún momento incluímos formas dialectais, segundo a normativa vixente para a lingua galega.

SISTEMA ORTOGRÁFICO

1. Xeneralidades

Este é o sistema ortográfico do galego padrón

<a>	soa /a/
<b>	soa /b/.
<c>	Soa /k/ diante de /a/, /o/, /u/ ou precedida ou seguida doutra consoante: casa, cousa, cuestión, crime, clase, técnica. Diante de /E/ e /i/ soa /q/: cento, recibe
<d>	Soa /d/
<e>	Soa /è/ ou /é/
<f>	Soa /f/
<g>	Soa /g/. /ge/ e /gi/ escríbense <gue> and <gui>: guerra, guitarra. Para /gwe/ e /gwi/ úsase <güe> e <güi> (diérese),: argüír, lingüística
<h>	Non soa, aínda que en certos empréstamos é aspirada.
<i>	Como vocal, /i/. Ten valor semiconsonántico /j/, como en Maio
<l>	Soa /l/
<m>	Soa /m/
<n>	Soa /n/. En posición final, xeralmente soa [h]
<ñ>	Soa /ñ/
<o>	Soa /ò/ ou /ó/
<p>	Soa /p/
<q>	Soa /k/. Escríbese sempre o cúmulo <qu> seguido por <e> ou <i>: querer, aquí.
<r>	No comezo soa /rr/ (forte). No medio ou tras consoante soa /r/ (suave). Para marcar o son forte intervocálico úsase <rr>, como en guerra.
<s>	Soa /s/
<t>	Soa /t/
<v>	Soa /b/.
<x>	Pode soar /ks/ en cultismos (en posición non intervocálica é normalmente /s/) ou /š/ noutros casos.
<z>	Soa as /q/, sempre diante de <a,o,u> ou en final de sílaba ou palabra: zapato, azul, cruz.

Son dígrafos:

<ch>	Soa /tš/
<ll>	Soa /y/ xa practicamente en todos os ámbitos
<nh>	Soa /h/

2. Grafías particulares

Imos sinalar algúns grafemas que precisan certas explicacións:

<i>: O uso de <i> queda restrinxido a certos casos como: maior, maio, oio, caio (de caer), traio (de traer), aboiar, boia, laiar, onde en xeral consérvase unha pronuncia distinta da sinalada enriba. En calquera caso, isto permite o establecemento de certos pares con diferenciación fonolóxica: oio ~ ollo.

<b/v>: El seu emprego está suxeito a criterios etimolóxicos as máis das veces. Fronte ao castelán, en eonaviego úsase <b> en: rebentar, nobelo, marabilla, beira, baleiro

En troques, úsase <v> en: vulto, avultar, avogado, avó, varrer, vasoira, vasadoiro, voitre.

<h>: El seu emprego ou omisión tampouco coincide decote co castelán. Ponse <h> en: harmonía, filharmónica, subhasta. É inxustificable póla en palabras como irmán, irmá, ovo, óso, etc. Non levan <h> palabras como ola (saúdo).

3. Acentuación

3.1. Xeneralidades

As regras de acentuación en eonaviego son igual que en galego, que basicamente coinciden coas do castelán. Con todo, é preciso ter en conta:

1. Non se acentúan os verbos da mesma maneira cando van amalgamados con pronomes clíticos: cantará mais cantarase. É excepción é en éo, éche, énos, etc. que sempre mantén o seu acento.

2. En ningún caso se acentúan os adverbios en –mente: rapidamente, fantasticamente, etc.

3. Non se acentúan os ditongos (e tritongos) decrecentes: bocois, animais, niveis, falou, etc. Si se acentúan por tanto: amábeis, posíbeis.

3.2. Uso do diacrítico

El acento diacrítico, aquel que permite distinguir palabras case iguais, empréganse en eonaviego ás veces con certas diferencias respecto ao galego común, visto que os casos poden non coincidir. Estes son os máis comúns:

a (prep. ou art.)	á (contracción)
cha (ches + a)	chá (fem. de chan)
mais (conx.)	máis (adverbio)
pe (nome de letra)	pé (fin da perna)
ven (de ver)	vén (de vir, 3PS pres. ind.)
bola (de pan)	bóla (de xogar)
nós (tónico)	nós (átono)
vós (tónico)	vós (átono)
so (=baixo)	só (=nada máis)
oso (animal)	óso (do corpo)
fora (do verbo ir ou ser)	fóra (adverbio)
compre( de comprar e cumprir)	cómpre (de cumprir (=ser mester)
polo (contracción)	pólo (=extremo)
pola (contracción)	póla (=rama)
é (verbo)	e (conxunción)

4. Outros elementos ortográficos

4.1. Dos grupos de oclusiva / fricativa + lateral.

	formas con -r-	formas con -l-
BR-:	branco, nobre, brando, Brais, nebra	bloque, -ble[1], blusa, etc.
CR-:	cravo, recruta, crego, escravo	claro, claridade, clave, etc.
FR-:	frouxo, fraco, frauta	aflicción, conflicto, flegma, flotar, flota, flor, etc.
GR-:	gravata, regra	gloria, globo, etc.
PR-:	praia, praza, prazo, prato, prata, prancha, preito, praga, empregar	plúmbeo, plan, placa, etc.

4.2. Grupos cultos.

· b + outra consoante: submiso, submisión, subtraer

· Grupo -bs-: substancia, substantivo, substituír

· Grupo -ct- ou -cc-: adxectivo, obxecto, obxección, respecto, subxección (obsérvese que os derivados desta familia levan todos -x-: abxecto, proxecto, inxectar, etc.), delicto, olfacto.

É de notar que en galego pódese eliminar o -c- sempre que vaia precedido de -i- ou -u-: estrutura, produto, dición, dicionario, ditado, aflición, etc.

· Outros: prognóstico

El galego presenta de(s)- e non di(s)- en deputado, deputación, defunto, Igualmente a forma correcta é diminuír (cf. diminuto, diminutivo). do adxectivo hipócrita o seu substantivo é hipocrisía. Outro cambio, mais agora á inversa, dáse con efémero.

As formas correctas noutra familia léxica son cirurxía e cirurxián). Outro derivado é cirúrxico.

Hai unha antiga vocalización en -ut- en: douto, doutor e outubro. Semellante é o caso de auto (no teatro) e bautizo, mais cativo.

A terminación -scripción xa perdeu o seu -p- nos primeiros tempos do idioma: inscrición, subscrición, adscrición, etc.

4.3. Outras terminacións

· Latín -amen, -umen

-me: certame, exame, orde, Carme, volume, etc.

· Grego -sis, -tis

-se e -te respectivamente: análise, xénese, cistite, crise, etc. Non pertencen a este grupo oasis, tenis, gratis.

· Francés -age

-axe coa característica de ser feminino: a bagaxe, a equipaxe, a paisaxe, a fogaxe, a friaxe, a viaxe, etc. Son excepcións, por procederen doutra orixe, o paxe e o traxe. Adoita usarse tamén como masculino o garaxe e o personaxe.

PARADIGMAS MORFOLÓXICOS

5. Formación de feminino en nomes e adxectivos

5.1. Mudanzas de morfemas ou morfema cero

masc.

fem.

alto

cansado

italiano

alta

cansada

italiana

doutor

doutora

xuíz

xuíza

folgazán

catalán

alemán

folgazana

catalana

alemana

interesante

fatal

taxista

ciclista

taxista

ciclista

irmán

chan

aldeán

artesán

castelán

irmá

chá

aldeá

artesá

castelá

ladrón

león

boa

ladroa

leoa

bretón

saxón

bretona

saxona

5.2. Mudanza de lexema ou variacións importantes

masculino	feminino
can	cadela, cuza
abázcaro	abella
carneiro	ovella
castrón	cabra
touro, boi	vaca
cabalo	egua
tigre	tigresa
galo	galiña, pita
home	muller
padriño	madriña
pai	mai
actor	actriz
emperador	emperatriz
duque	duquesa
marqués	marquesa
rei	raíña
príncipe	princesa
vampiro	vampiresa

6. Paradigma de número no nome e adxectivo

sing.

plur.

alto

cansado

interesante

taxista

rei

boi

altos

cansados

interesantes

taxistas

reis

bois

saber

saberes

animal

cuartel

caracol

azul

animais

cuarteis

caracois

azuis

amábel

posíbel

amábeis

posíbeis

alemán

folgazán

capitán

alemáns

folgazáns

capitáns

almacén

retén

almacéns

reténs

fin

confín

violín

fins

confíns

violíns

camión

razón

ocasión

camións

razóns

ocasións

común

atún

comúns

atúns

martes

mércores

tirapedras

sopragaitas

póster

chándal

martes

mércores

tirapedras

sopragaitas

póster

chándal

t

7. Comparación

7.1. Dos adxectivos e os adverbios

7.1.1. Comparativo

7.1.1.1.Superioridade

máis

adx.

que/ca[2]

7.1.1.2. Igualdade

igual de	adx.	que/ca
tan	adx.	como

7.1.1.3. Inferioridade

menos

adx.

que/ca

7.2. Dos nomes

7.2.1. Comparativo

7.2.1.1.Superioridade

máis

nome

que

7.2.1.2. Igualdade

tanto(s) /-a(s)

nome

como

7.2.1.3. Inferioridade

menos

nome

que

8. Artigos

8.1. Artigo definido

8.1.1. Formas

	masculino	feminino	neutro
singular	o	a	o
plural	os	as	os

Cando se queiran usar as formas asimiladas, estas se marcarán con hifen ou guión: bebe-lo viño, sábe-lo que che digo? Loxicamente, estas formas alternan coas non asimiladas: beber o viño, sabes o que ches digo?[3]

En feminino úsase o diante de vocal tónica: el alma, el época, el ira, el hora, el uva.

8.1.2. Contraccións de artigo con preposición

prep.	o	a	os	as
a	ao[4]	á	aos	ás
de	do	da	dos	das
*con*	co	coa	cós	coas
*por*	polo	pola	polos	polas

8.2. Artigo indefinido

8.2.1. Formas

	masculino	feminino
singular	un	unha
plural	uns	unhas

8.2.2. Contraccións

	un	*unha*	*uns*	*unhas*
*con*	cun	cunha	cuns	cunhas
de	dun	dunha	duns	dunhas
en	nun	nunha	nuns	nunhas

9. Posesivos

9.1. Formas sintéticas

	singular		plural
	masc.	fem.	masc.	fem.
1PS	meu	miña	meus	mías
2PS	teu	túa	teus	túas
3PS	seu	súa	seus	súas
1PP	noso	nosa	nosos	nosas
2PP	voso	vosa	vosos	vosas
3PP	seu	súa	sous	súas

9.2. Formas analíticas

Van tras do nome ao que acompañan: uns amigos de teu. O posesivo queda invariábel

	singular		plural
	masc.	fem.	masc.	fem.
1PS	de meu
2PS	de teu
3PS	de seu
1PP	de noso
2PP	de voso
3PP	de sou

Tamén é frecuente o uso de del, dela, deles, delas, na terceira persoa: a súa casa = a casa del.

10. Demostrativos

10.1. Formas

	sing.			plur.
	masc.	fem.	neut.		masc.	fem.
I	este	esta	isto		estes	estas
II	ese	esa	iso		eses	esas
III	aquel	aquela	aquilo		aqueles	aquelas

10.2. Contraccións con preposicións

de: deste, dese, daquel

en: neste, nese, naquel

10.3. Contraccións con outro

	sing.			plur.
	masc.	fem.	neut.		masc.	fem.
I	estoutro	estoutra	estoutro		estoutros	estoutras
II	esoutro	esoutra	esoutro		esoutros	esoutras
III	aqueloutro	aqueloutra	aqueloutro		aqueloutros	aqueloutras

11. Pronomes persoais

11.1. Táboa

	tónicas			átonas
1PS	eu	min	comigo	me
2PS	ti	ti	contigo	te[5]	che[6]
3PSM	el	el	con el	o lo no	lle
3PSM	––	si	consigo	se
3PSF	ela	ela	con ela	a la na	lle
3PSF	––	si	consigo	se
3PSN	––	––	con (iso)	o lo no	lle
1PP	nós	nós	con nós connosco	nos
2PP	vós	vós	con vós convosco	vos
3PPM	eles	eles	con eles	os los nos	lles
3PPF	elas	elas	con elas	as las nas	lles

Os distintos alomorfos da terceira persoa repártense da seguinte maneira:

(a) a forma primeira o vai sempre proclítica: xa o sei, cando o queiras, para o pór; non as teño, xa as deixei. Proclítica vai tras vocal simple e /n/: véxoo, véxoa, enténdeno, cántaas.

(b) a forma con <l> é sempre enclítica e vai 2PS: déixalo, róubala, tras infinitivo, que perde /r/: entendelo, abrilo

11.2. Contraccións de pronomes átonos

	o	a	os	as
me	mo	ma	mos	mas
*che*	cho	cha	chos	chas
*lle*	llo	lla	llos	llas
*nos*	nolo	nola	nolos	nolas
*vos*	volo	vola	volos	volas
*lles*	llelo	llela	llelos	llelas

11.3. Colocación dos clíticos respecto ao verbo

Énclise das formas finitas	diante dos negativos	non o sei nunca mo dixeron
	diante doutros adverbios preverbais	si o teño
	en todas as subordinadas	... que me deixen ... se nolo traen
Énclise das formas non finitas	pode habela despois de preposicións	para velo para o ver
Próclise das formas finitas	sempre coa estructura SVO	Xoán sábeo
Próclise das formas finitas	O(S)V focalizado	O rapaz vino no parque

12. Indefinidos e cuantificadores

12.1. Invariábeis:

· cada,

· cadaquén

· alguén,

· ninguén,

· calquera,

· demais,

· quen queira.

12.2.Variábeis:

· todo, toda, todos, todas;

· ningún, ningunha, ningúns, ningunha;

· algún, algunha, algúns, algunhas;

· certo, certa, certos, certas,

· outro, outra, outros, outras;

· ambos, ambas; frencuentemente ambos os e ambas as

· abondo, abonda, abondos, abondas;

· moito, moita, moitos, moitas;

· tanto, tanta, tantos, tantas;

· tal, tales:tais;

· uns cantos, unhas cantas;

· varios, varias;

· un, unha, uns, unhas;

· demasiado, demasiada, demasiados, demasiadas

· entrambos, entrambas

13. Interrogativos e relativos

· quen

· que;

· onde,

· como,

· cando

· canto, canta, cantos, cantas,

· cal, cales.

14. Numerais

14.1. Cardinais

1. un, unha 2. dous, dúas 3. tres

4. catro 5. cinco 6. seis

7. sete 8. oito 9. nove

10. dez 11. once 12. doce

13. trece 14. catorce 15. quince

16. dezaseis 17. dezasete 18. dezaoito

19. dezanove 20. vinte 21. vinte un

22. vinte dous 30. trinta 40. corenta

50. cincuenta 60. sesenta 70. setenta

80. oitenta 90. noventa 100. cen

200. douscentos 300. trescentos 400. catrocentos

500. cincocentos 600. seiscentos 700. setecentos

800. oitocentos 900. novecentos 1000. mil

As centenas admiten feminino: duascentas, trescentas, etc.

14.2. Ordinais

Ata o décimo con variación de xénero e número

· primeiro,

· segundo,

· terceiro,

· cuarto,

· quinto,

· sexto,

· sétimo,

· oitavo,

· noveno,

· décimo.

14.3. Partitivos

· metade,

· dobre,

· triple,

· medio,

· tercio,

· cuarto,

· quinto,

· ducia.

15. Táboa de conxugación de verbos regulares

15.1. Paradigma ordinario

I CONXUGACION

falar

II CONXUGACION

coller

Xavier Frías Conde

INDICE

7.1. Dos adxectivos e os adverbios

7.1.1.1.Superioridade

I

I

3PSM

3PSF

3PSN

1PP

2PP

3PPM

3PPF

I CONXUGACION